Antioksidanlar Nedir ve Bizim İçin Ne Kadar Umut Vadediyorlar

Antioksidanlar bugün hemen her yerde karşımıza çıkıyor; süper yiyecekler, cilt bakım ürünleri, hatta çikolata ve kırmızı şarap. Genel olarak antioksidan içeren bu ürünlerin, hastalıklarla mücadele ve yaşlanmayı geciktirmek için çok önemli olduğu düşünülüyor. Peki gerçekte antioksidanlar ne kadar faydalı?

Antioksidan Nedir?

Antioksidan terimi, diğer molekülleri oksidasyon denilen kimyasal bir süreçten koruyan geniş bir molekül yelpazesini kapsar. Oksidasyon, hücre içi birçok işlemden sorumlu olan proteinlere ve DNA gibi hücrelerimizdeki yaşamsal öneme sahip moleküllere zarar verebilir.

Bu moleküller hücrelerin düzgün çalışabilmesi için gereklidir, bu nedenle oksidasyon veya bir başka yol ile çok fazla hasar görürse bu moleküller, hücre arızalanabilir veya ölebilir. Antioksidan mekanizmalar ve bu mekanizmalar için gerekli olan bir takım antioksidanlar ise bu hasarı önleyip azaltabilirler. Bu nedenden dolayı antioksidanlar bizim için önemlidir.

Oksidasyon Nedir?

Oksidasyon, basitçe elektronların bir molekülden diğerine transfer edildiği yaygın bir kimyasal reaksiyondur. Elektronlar hemen hemen her şeyi oluşturan atom altı parçacıklardan biridir. Elektronlar bir oksidasyon reaksiyonu sırasında hareket ederken moleküllerin yapısı değişir ve moleküller arasındaki bağlar kırılabilir.

Ancak bütün oksidasyon reaksiyonları kötü değildir. Yaşam için şarttır ve birçok önemli süreçte yer alırlar. Mesela hücresel solunumda, yediğimiz yiyeceklerden aldığımız glikoz oksijenle oksidasyona uğratılır ve vücudumuza yakıt kazandırmak için karbondioksit, su ve enerji üretir. Aynı zamanda oskidasyon reaksiyonları sadece canlılarda değil cansız dünyada da geçerlidir. Evde kullandığımız çamaşır suyunun, lekeleri renksiz moleküllere dönüştürmesi bir oksidasyon reaksiyonudur. Bununla birlikte metallerin paslanması ve bazı gıda bozulmaları da oksidasyon sonucu meydana gelir.

Vücudumuzda gerçekleşen oksidasyon reaksiyonlarının sonucunda ise serbest radikaller ortaya çıkmaktadır.

Serbest Radikal Nedir?

Serbest radikaller, bir veya daha fazla eşleşmemiş elektron içeren moleküllerdir. Elektronlar çiftler halinde olmak isterler, bu nedenle bir çift oluşturamamış yani eşleşmemiş elektronlara sahip moleküller oldukça reaktif ve kararsızdır.

Kararlı hale gelmek için, serbest radikal başka bir molekülden bir elektron çalar. Bu molekül de bir elektron kaybettiği için kendisi bir serbest radikal haline gelir. Bu yeni serbest radikal de başka bir molekülden bir elektron çalar. Bu kısır döngü moleküllerin yapısını kalıcı olarak değiştirerek geri dönüşü olmayan hasara neden olur.

İşte burada antioksidanlar devreye giriyor. Antioksidanlar iyiliksever ve eli açık moleküller olduğu için bu kısır döngü devam etmesin diye serbest radikallere kendinden bir elektron bağışlar. Böylelikle onu stabilize ederek ve kısır döngüyü sonlandırır.

Serbest radikaller vücudumuz için her zaman kötü değildir. Onların oldukça reaktif ve tahrip edici doğası vücudun bağışıklık sistemi tarafından kullanılır. Vücudumuzun bağışıklık sistemi, bakteri gibi zararlı mikroorganizmaları yok etmek için serbest radikalleri kullanır.

Normalde serbest radikaller vücudumuzda doğal olarak üretilir, ancak stres, yetersiz veya yanlış beslenme, kirlilik, sigara ve alkol gibi yaşam tarzı faktörleri tarafından artabilir. Vücutlarımız serbest radikalleri temizleme kapasitesine sahiptir, ancak sayıları çok artarsa bu kapasitenin üstüne çıkıp vücudumuza zarar vermeye başlarlar. Bu zarar, yaşlanmanın hızlanmasından, kanser gibi ölümcül hastalıklara kadar birçok durum için söz konusudur.

 

Tüm Antioksidanlar Eşit Değil

Madem serbest radikaller bu kadar tehlikeli ve antioksidanlar onları etkisiz hale getirebiliyorsa, o zaman antioksidanların artması bizim için iyi olmalı değil mi?

Ne yazık ki, bu kadar basit değil. Evet, yüksek antioksidan düzeyleri ve düşük oksidatif stres iyi sağlık ile ilişkilidir, ancak tüm antioksidanlar eşit değildir. Antioksidanlar birçok kaynaktan gelir. Bazıları vücutta doğal olarak üretilirken bazıları da yediğimiz gıdalarda doğal olarak bulunur.

Sağlıklı bir diyet vücudunuzun ihtiyaç duyduğu antioksidanları almanın en etkili yoludur. Meyve, sebze, tahıl, yumurta ve fındık, antioksidanların faydalı bir kaynağıdır.

Piyasada bulunan ve bize çok faydalı olarak lanse edilen antioksidan ilaçların, multivitamin hapların ve destekleyici ürünlerin ise normal sebze ve meyvelere oranla daha iyi olduğu gösterilememiştir. Aksine antioksidan takviyeleri bize faydadan çok zarar bile getirebilir. 2012’de yapılan ve 70’in üstünde çalışmanın incelendiği bir meta analizde, antioksidan takviyelerinin sağlığı artırma bakımından etkisiz olduğu ve hatta genel ölüm riskini artırdığı gösterildi.

Yüksek konsantrasyonlarda antioksidanların zararlı olmasının çeşitli nedenleri olabilir, bunlar:

Pro-oksidanlar gibi davranıp, oksidasyonu artırabilirler,
Sağlıklı hücrelerin yanı sıra kanserli hücreleri de ölümden koruyabilirler.
Bulantı ve baş ağrısı gibi istenmeyen yan etkilere sahip olabilir ve hatta toksik seviyelere ulaşabilirler.

Sağlıklı bir hayat için sihirli bir hap yoktur, ancak sağlıklı bir diyet, serbest radikal hasarı ile mücadele etmek için ihtiyaç duyduğunuz tüm antioksidanları size sağlayacaktır.

 

Kaynaklar ve İleri Okuma:
  1. Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases
  2. Science behind antioxidants supplements hazardous health
  3. What are antioxidants and are they truly good for us
Osman Karakuş

Osman Karakuş

Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Farmakoloji AD -Benim hayat amacım bir gökkuşağı çizmek. Bunu yapabilmek için kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, lacivert ve mor kalemlere ihtiyaç var. Ama benim elimde sadece siyah kalem var. Bu yüzden ben de "Gökkuşağı nasıl çizilir"i yazmaya başladım.

Bunları da sevebilirsiniz

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir